DEXA-scan of botmeting: voor wie en hoe verloopt het?

In 2019 hadden in België naar schatting 681.000 mensen osteoporose, of botontkalking. Wereldwijd krijgt 1 op 3 vrouwen en 1 op 5 mannen boven 50 jaar ooit een botbreuk door osteoporose. Het verraderlijke is dat osteoporose meestal geen pijn doet tot er een bot breekt. Een DEXA-scan, ook botmeting genoemd, meet hoe stevig uw botten zijn.

Wat is een DEXA-scan?

DEXA staat voor dual-energy X-ray absorptiometry. Het toestel gebruikt röntgenstralen met twee verschillende energieën: de ene wordt vooral door de weke delen opgenomen, de andere vooral door het bot. Zo berekent de computer uw botdichtheid. Meestal wordt gemeten ter hoogte van de lage rug en de heup. Een DEXA-scan is de standaardmethode om de botdichtheid te meten en osteoporose vast te stellen.

Voor wie is een botmeting zinvol?

Uw huisarts of specialist beoordeelt of een botmeting voor u zinvol is. Internationale richtlijnen raden een meting onder meer aan bij:

• vrouwen vanaf 65 jaar en mannen vanaf 70 jaar;
• vrouwen na de menopauze jonger dan 65 jaar en mannen jonger dan 70 jaar, als ze risicofactoren hebben, zoals een laag lichaamsgewicht, een eerdere breuk, of een aandoening of medicatie die botverlies veroorzaakt;
• volwassenen die een bot braken bij een kleine val of een lichte klap;
• wie een behandeling voor osteoporose krijgt of zal krijgen, om het effect op te volgen.

Wordt een botmeting terugbetaald?

In België komt het ziekenfonds tussen in de kosten van een DEXA-scan als u tot een van deze groepen behoort. Leeftijd alleen volstaat niet.

• Vrouwen ouder dan 65 jaar van wie een familielid in de eerste of tweede graad, bijvoorbeeld een ouder, broer of zus, een heupbreuk had.
• Mannen en vrouwen van elke leeftijd met minstens één van deze risicofactoren:
  • een wervelbreuk zonder zware klap die niet door kanker komt, of een andere breuk na een lichte val of klap (breuken van vingers, tenen, schedel, gezicht of nek tellen niet mee);
  • een voorgeschreven behandeling met cortisone van meer dan drie maanden na elkaar, in een dosis van meer dan 7,5 mg prednisolon per dag of een gelijkwaardige dosis;
  • een anti-hormonale behandeling bij kanker, of een menopauze door de behandeling van kanker;
  • een van deze aandoeningen: reumatoïde artritis, een actieve onbehandelde te snel werkende schildklier, een te hoog prolactinegehalte, een langdurig tekort aan geslachtshormonen, te veel calcium in de urine door een nierprobleem, een te snel werkende bijschildklier, broze-botten-ziekte (osteogenesis imperfecta), de ziekte of het syndroom van Cushing, anorexia nervosa met een BMI onder 19, of een menopauze voor 45 jaar.

Een nieuwe terugbetaalde meting kan ten vroegste na vijf jaar, en alleen als u dan nog tot een van deze groepen behoort. Uw huisarts of specialist kan het onderzoek voorschrijven. Twijfelt u of u in aanmerking komt, vraag het dan aan uw arts.

Hoe bereidt u zich voor?

• Geen speciale voorbereiding: u mag gewoon eten en drinken.
• Kleding: draag bij voorkeur kleding zonder metaal, zoals ritssluitingen, gespen of knopen.
• Zwanger? Bent u zwanger of zou u het kunnen zijn, meld het dan vooraf: tijdens de zwangerschap wordt een DEXA-scan niet aanbevolen.
• Breng mee: het voorschrift van uw arts en uw identiteitskaart.

Hoe verloopt de scan?

U ligt op uw rug op een open onderzoekstafel. Er is geen tunnel en u krijgt geen inspuiting. Een meetarm beweegt langzaam boven u, zonder u aan te raken. Het is belangrijk dat u even stil ligt. De meting zelf duurt enkele minuten; reken voor het hele onderzoek op ongeveer een kwartier. Het onderzoek doet geen pijn.

En de straling?

Een DEXA-scan gebruikt een zeer lage dosis röntgenstraling: ongeveer evenveel als wat u in een tot enkele dagen van nature uit de omgeving krijgt.

Wat betekent het resultaat?

De computer vergelijkt uw botdichtheid met referentiewaarden. In het verslag staan twee getallen:

• De T-score vergelijkt uw botdichtheid met die van jonge, gezonde volwassenen. Bij vrouwen na de menopauze en bij mannen vanaf 50 jaar geldt: een T-score van -1 of hoger is normaal. Ligt de score tussen -1 en -2,5, dan spreekt men van osteopenie, een verminderde botdichtheid. Een T-score van -2,5 of lager wijst op osteoporose.
• De Z-score vergelijkt uw botdichtheid met die van mensen van uw leeftijd en hetzelfde geslacht. Bij vrouwen voor de menopauze en bij mannen onder 50 jaar is dat de belangrijkste score.

Waar het kan, berekent de radioloog met uw meting en de gegevens van uw verwijzende arts (zoals leeftijd, gewicht, eerdere breuken en roken) ook uw kans op een breuk in de komende tien jaar, de FRAX-score. Of dat kan, hangt onder meer af van uw T-score. De radioloog schrijft een verslag voor uw verwijzende arts, die het resultaat met u bespreekt. U krijgt ook een code waarmee u uw beelden en verslag online kan bekijken; hoe dat werkt, staat op de pagina Resultaten.

Waar kan u terecht?

Radiologie Antwerpen heeft een eigen DEXA-toestel in AZ Monica Campus Deurne, Florent Pauwelslei 1, 2100 Deurne. Een botmeting gebeurt op afspraak: bel ons op 03 320 57 70, op werkdagen van 8.00 tot 18.00 uur. Meer praktische informatie vindt u op onze pagina BMD / DEXA-scan.

Dr. Cedric Bohyn, radioloog bij Radiologie Antwerpen